فعاليت اين سايت بر مبناي ارتباط دو سويه با مخاطبان استوار است و در حوزه آموزش غير رسمي مجازي  نخستين در نوع خود  مي باشد.

علاقه مندان به استفاده از خدمات اين سايت پس از پر كردن فرم ثبت نام و انتخاب موضوع  مورد نظرشان ، نرم افزار مرتبط را دريافت مي كنند و از طريق پست الكترونيكي و نرم افزارهاي مسنجر  در برنامه آموزش مجازي شركت مي كنند.

برنامه ريزان سايت كوشيده اند مخاطب با صرف كمترين زمان، آنچه را كه مي خواهد به دست آورد. اطلاعات مورد نياز به صورت كوتاه، كلي و سرفصل‌وار ارائه مي شود. از طول كلام و توضيحات مفصل و مطالبي كه خارج از حوصله ‌ مخاطبان است اجتناب شده است.

*****

در كشورهاي مختلف آموزش و پرورش رسمي وظيفه جامعه پذيري، انتقال مباني هويتي به نسل‌هاي جديد و به روز رساني اين مباني را دارد.

آموزش وپرورش رسمي در كشور ما در حال حاضر، اين امكان را براي ترك تباران ايران فراهم نكرده است. اين در حالي است كه در اظهار نظرهاي رسمي مسئولان سازمان تاليف و برنامه ريزي كتب درسي همواره به اهميت اين مسئله تاكيد شده و ضرورت ورود آموزش و پرورش به مباحث مدرن آموزش و پرورش همچون چند تاليفي خاطرنشان مي شود. ولي هنوز اين مباحث از حوزه بحث هاي كارشناسي فراتر نرفته و جامه عمل نپوشيده است.

با اين وصف به نظر مي رسد  مردم آذربايجان در حال حاضر ناگزير از مراجعه به آموزش‌هاي غيررسمي است تا از گسست هويتي و شكاف بين گذشته، حال و آينده‌ي خود پيشگيري كند و بدين ترتيب خلا عدم حضور آموزش و پرورش رسمي را پر كند.

به اميد روزي كه آموزش و پرورش كشور آنچه را كه بايسته آموزش و پرورش مدرن در يك كشور چند مليتي است در برنامه ريزي هاي كلان خود مد نظر قرار دهد و در بدنه اجرايي خود ساري و جاري سازد.

نرم‌افزارهاي آموزشي قابل دسترس  در سايت  آذربايجان الكترون مكتبي

تاريخ آذربايجان

زبان تركي آذربايجاني

ادبيات آذربايجان

ميراث معنوي تركان

نگارش زبان تركي آذربايجاني

دوره روزنامه نگاري

اوشاقلار باخچاسي – نرم افزار آموزشي ويژه كودكان  نوآموز ( 7-8 سال)

قوشلار، حئيوانلار و بؤجكلر ( نرم افزار آموزشي براي خردسالان و كودكان)

http://azmekteb.blogspot.com/

آیدین فیکیر عالیم

میرزا جواد مجتهد و مجتهدی عائله‌سی‌نین تاریخی روللارینا اؤتری باخیش

تبریزین دارایی خیاوانیندا بیر کوچه وار؛ مجتهد کوچه‌سی. بیر طرفی دارایی‌یه، بیر طرفی چای کنارا آچیلیر بو کوچه‌نین.

بو کوچه واختی ایله آذربایجانین دینی ‌لیدئرلری اولان مجتهدلر عائله‌سی‌نین یاشادیغی یئر اولموش و ائله آدینی دا بو عائله دن آلمیشدیر.

بو عائله یه انتساب ائدن رحمتلیک بؤیوک دده‌مدن اونلارین قاراباغلی کؤکلری اولدوغو حاقدا سؤزلری خاطیرلاسام دا، هئچ بیر تاریخی سند الده ائتمه‌دیم. تاریخی قایناقلارا گؤره مجتهدی عائله‌لری‌نین باشیندا میرزا احمد بن لطفعلی‌بن محمد صادق مغانی تبریزی دایانیر. اصلینده شاهسون‌لرین موغانلو طایفاسیندان ایدی. مشهور «منهج الرشاد فی شرح الارشاد» اثری اونا منسوبدور. 13-نجو عصرین بؤیوک دینی عالیملریندن اولان میرزا احمدین، میرزا لطفعلی، میرزا جعفر، میرزا باقر و میرزا جواد آدلی دؤرد اوغلو دا بؤیوک دینی عالیم اولموشلار.

آتاسی‌نین وفاتیندان سونرا، آذربایجاندا دینی رهبر اولان میرزا باقر مجتهد بؤیوک نفوذا صاحیب ایدی. او تبریزین عنعنه‌لرینده دگیشیک‌لیک‌لر وئردی. تبریزین بؤیوک مسجدلریندن اولان مجتهد مسجدینی تیکدیردی. ایراندا مرکزچی و دیکتاتور سیاستی یئریدن میرزا تقی امیرکبیر اونون نفوذ و اقتداریندان قورخویا دوشدو و بو عالیمی تهرانا ایسته‌دی. میرزا باقر اؤنجه مقاومت ائتدی. مین سیلاحلی قوه اونو قورویوردو. آنجاق نهایت تسلیم اولوب، تهرانا گئتدی. اصلینده امیرکبیر ایله مجتهدلر عائله‌سی‌نین مناسبتی، هله امیرکبیر، ولیعهد ایله بیرلیکده تبریزده اولدوغو زاماندان پوزولماغا باشلامیشدی. بیر ائرمنی‌نین مسلمان بیر اوشاغا تجاوزی اوزره، خالق، میرزا احمد مجتهدین ائوینه ییغیشیب، عصیان قالدیرمیشدیلار. بو عصیان امیرکبیر طرفیندن یاتیریلمیشدیر. میرزا باقرین تهرانا تبعیدیندن سونرا، آذربایجانین دینی لیدئری میرزا جواد اولدو. میرزا جواد آذربایجان تاریخینده ان اؤنملی و قالیجی آدلاردان بیری‌دیر.

میرزا جواد مجتهدین آدی بیر طرفدن مشروطه حرکاتی‌نین زمینی کیمی دگرلندیریلن تنباکو تحریمی حرکاتی ایله باغلانیر، دیگر طرفدن آذربایجانین تاریخی و مدنیتینده غرور یارادان شخصیت‌لریمیزین حیات حئکایه‌لری ایله باغلانیر. ستارخانین حیاتی‌نین آغیر مرحله‌سینده، اونو حمایه‌سی آلتینا آلاراق، حیاتی‌نین قورتولوشوندا اساسلی رولو اولان میرزا جواد، بیر ده یئنی اوسلوبلو آنا دیلینده، مکتبلر یارادان و مدرن علمی شیوه ایله الفبانی اؤیره‌دن، «وطن دیلی» درسلیگی‌نین مؤلفی رشدیه‌نین بیروتا گئتمک و بیروتدا دارالمعلمینده تحصیل آلماق خرجینی عهده‌سینه آلیر و رشدیه مکتب‌لری‌نین حمایه‌چی‌سی کیمی چیخیش ائدیر.

میرزا جواد چوخ قورخماز و جسارتلی بیر شخصیته صاحیب ایدی. دولت مامورلاری‌نین ظولمونون قارشیسیندا دایانیر، خالقی مدافعه ائتمکدن چکینمیردی، حاکمیتین مستبد حرکت‌لرینی محدودلاشدیریردی. اونون ملّی و دینی وجهه‌سی اوزوندن حاکیم‌لر و امیرلر اوندان حساب آپاریر، سؤزلرینی و ایستک‌لرینی یئرینه یئتیرمگه چالیشیردیلار. داها دوغروسو اونون سؤزلرینه اعتناسیزجا یاناشماغا جسارت ائتمیردیلر.

آذربایجان خالقی‌نین اونون رهبرلیگینده تنباکو انحصارینا قارشی عصیان قالدیرمالاری رژی کمپانی‌سینه بیرینجی و اؤنملی ضربه‌نی ائندیرمیش اولور. ناصرالدین شاه گئری اوتورور و مقاوله‌نی لغو ائدیر. بعضی تدقیقاتچیلارین فیکرینجه تنباکو تحریمی و بو دؤورون اوغورلو عصیانلاری، مشروطه حرکاتی‌نین باش وئرمه‌سینده اساس عامیللردن بیری دیر.

واختی ایله ناصرالدین شاها «قاجار سلطنتی آذربایجانلی‌لارین حمایه‌سی و دستگینه باغلی‌دیر. ایندی کی سیز آذربایجان اهلینی اؤزوزدن اینجیدیرسیز، یاخشی بیر نتیجه گؤرمه‌یه جکسینیز» خبردارلیغینی وئرمیشدیر میرزا جواد. نئچه ایللر سونرا ایستر ایدئولوژیک، ایستر پراکتیک جهتدن داها چوخ آذربایجانلی‌لارا عاید اولان مشروطه انقلابی، میرزا جواد آقا مجتهدین یانیلمادیغینی گؤستردی.

ناصرالدین شاه سلطنتی‌نین سون ایللرینده تهرانا سفر ائدن میرزا جواد، بو شهرده خالق طرفیندن چوخ طنطنه‌لی قارشیلاندی. ناصرالدین شاهین مجتهدی گؤرمک اوچون پیادا اونون قالدیغی یئره گئتمه‌سی، اونون نفوذ و اعتباری‌نین هانسی سویه ده اولدوغونو گؤستریر.

میرزا جواد 1313-نجو هجری قمری ایلینده وفات ائدینجه، اونون یئرینه قارداشی اوغلو میرزا حسن مجتهد (میرزا باقرین اوغلو) آذربایجانین دینی رهبری اولدو. میرزا حسن، آتاسی و عمی‌سی کیمی عائله‌نین باشقا اونلو آدلاری‌نین ترسینه حاکمیت ایله متفق و بیرگه حرکت ائتدی و مشروطه حرکاتیندا، ایلکین موضع‌لریندن دؤنه‌رک، استبداد جبهه‌سینده یئرلشدی.

قایناقلار:

- مجتهدی، مهدی. رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، زرین، 1379.

- بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران، جلد 1، زوار، 1371.

- مدرس تبریزی، محمد علی. ریحانه الادب، خیام، 1369.

- نیکبخت میرکوهی، رحیم. نقش علما در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران.

- www.e-resaneh.com

- نجم آبادی، یوسف. شجره‌نامه خانواده مجتهدی، بو جزوه 1362-نجی ایلده حاضیرلانمیشدیر، آنجاق چاپا وئریلمه‌میشدیر.

- ناصری، یوسف. امیر عدالت خواه و قانون گرا، ایران، شماره 3076.

____________

تورکجه همشهری

کیچیک امکانلار، بؤیوک آددیملار

نئچه آی بوندان اؤنجه دوکتور سنگری (فارس دیلی درسلیک‌لری یازیچیلار شوراسی‌نین صدری) ایله بیر دانیشیقدا، حاضیرکی درسلیک‌لرین ایرانین گئنیش جغرافیایی، اقلیمی و ائتنیک چئشیدلی‌لیگی قارشیسیندا یئترسیز اولدوغو و مختلف درسی کیتابلارین یارانماسی حاققیندا سؤز دوشدو. سنگری ده عمومیلیکده بیزیم فیکریمیزله راضیلاشیردی. او، ابتدایی دؤوره‌سینه عاید درسلیک‌لرده «آزاد درس»لرین یئرلشدیریلمه‌سینی ائله همین طلب‌لری قارشیلاماق و بو چئشیدلی‌لیکلره جاواب وئرمک اوچون بیر آددیم حساب ائدیر. طبیعی کی هر کیتابدا بیر ایکی درسین سربست بوراخیلماسی بو گئنیش لیگه جاواب وئره‌بیلمز و یئنه ده یئترسیزدیر.

سنگری ده گله‌جکده نئچه کیتابلی‌لیغین (چند تالیفی بودن کتاب‌های درسی) قاچینیلماز اولماسینی اؤنه سورور. آنجاق بیر مسئله‌ده وار؛ بو امکان تمامیله یئترسیزدیر دئیه بوش، بوراخیلیب هئچه وئریله‌بیلمز. بیزیم معلم‌لریمیز بو درس‌لرده اوشاقلاریمیزا اؤز دیللرینده، اؤز ادبیات، مدنیت و میراث‌لاریندان یازیب، درس کئچه‌بیلرلر. همین مسئله‌یه بو درسلیک‌لری حاضیرلایان یازیچیلار شوراسی‌نین صدری ده اعتراض ائتمیر.

تاسفله بیر چوخ معلیمیز بو مسئله کناریندان اعتناسیزجا کئچیر و یا بو درس‌لری بوش و یارارسیز مسئله‌له‌لرله دولدورور. بو درسین اساس هدفی ایرانین چئشیدلی‌لیگینه بیر کیچیک پنجره آچماقدیر. بیزده بو چئشیدلی‌لیگین چوخ بؤیوک بیر حصه‌سی اولاراق، بو پنجره‌دن فایدالانمالی‌ییق. پنجره‌دن گلن ایشیق یئترسیزدیر دئیه، اونو تمامیله باغلاماق، هئچ ده عاغیللی بیر آددیم دگیل.

ماراقلی بوراسی دیر کی آذربایجانین مختلف یئرلرینده بو مسئله‌دن دگرلی شکیلده فایدالانان و بو یاری آچیلمیش پنجره‌دن اولدوقجا مثبت و گئنیش مقیاسدا استفاده ائدن معلم‌لریمیز واردیر.

بونلاردان بیری ده سالماس شهرینده ابتدایی معلمی کیمی چالیشان «احمد مبارکی» دیر.

او بیرینجی صنف درسلیگینده «با هم بخوانیم» بؤلومونون چالیشمالاری اوچون، اوشاق ادبیاتیمیزین گؤزل شعرلریندن استفاده ائدیر. اونون نظرینجه آنا دیلینده کی شعرلری اوخویان اوشاق‌لار، درسله و کیتابلا داها یاخین و صمیمی مناسبت قورورلار. مسئله اونلارین قارسجانی اؤیرنمه‌لرینده ده چوخ مثبت تاثیر بوراخیر.

بورادا نمونه اولاراق اونون درس چالیشمالاریندا فایدالاندیغی «معلّم» شعرینی، هم ده سربست درس (درس آزاد) اوچون حاضیرلادیغی سالماس شهری حاققیندا «شهریمیز» درسینی وئریریک.

معلّم

سؤزونون هر بیری اینجی میرواری

گونش تک نور ساچان عزیز معلّم

جهالت ریشه‌سین کؤکؤندن قازان

قلبیمه یول آچان عزیز معلّم

سانکی مشعل الده هر یئره گئدر

قارانلیق یئرلره ایشیق سپه‌لر

بیزلره اؤیره‌دیر علم ایله هنر

روحومدا قویوبدور مینلرجه اثر

علم ایله گئدیرلر اولدوزا آیا

علم سیز عؤمروموز گئده‌جک زایا

یاشاسین معلم، ساغ اولسون اوستاد

گرک هر آن سیزی تاریخ ائده یاد

شهریمیز

بیزیم شهریمیزین آدی سالماس دیر.

سالماس غربی آذربایجانین شهرلریندن بیری دیر.

سالماس خالقی ایناملی و قوناق سئون دیلر.

سالماسین چوخلو گؤرمه‌لی یئرلری واردیر.

آغا مسجیدی، دیلمقان حصاری، چهریق قالاسی، خورخورا شیرانی،

سالماسین گؤرمه‌لی یئرلریندن دیلر.

یاخشی پنیر، دادلی بال، آغ و قیرمیزی آلما، بو شهرین سوغات لریندن دیلر.

سالماسین آدلیم چایلاریندان زولا و دیر علی دن آد آپارا بیلریک.

میرزه سعید سالماسی، نیمتاج سالماسی و رضا شیخ زاده، سالماسین تانینمیش شاعیرلریندن دیر.

بیر اؤز شهریمیز سالماسی چوخ سئویریک.

____________

تورکجه همشهری

اوشاقلیق و یئنی یئتمه‌لیک ایللریم تبریز شهرینده کئچدی. بو شهرین هر طرفی منیم اوچون دوغمادیر. تبریزین هانسی بیر محلله‌سی و خیاوانی‌نین آدی چکیلنده سانکی خاطیره‌لر دفتریمین بیر صحیفه‌سینه توخونور.

آتامین آتاسی خیاوان محلله‌سینده ساکین ایدی؛ قورد مئیدانیندا. دفعه‌لرجه بؤیوک دده‌مین عم اوغلوما ائوین آدرسینی ازبرلتدیگینی گؤرموشدوم. هر دفعه ده، قورد مئیدانینا زورلا «میدان قطب» دئدیرتدیگینی گؤروب، قورد ایله قطب آراسیندا بیر علاقه قورماغا چالیشمیشدیم. هله او زامان بو مئیدانگاهین تبریزلی‌لرین طنطنه‌لری قورد یاریشمالاری کئچیردیگی مئیدان اولدوغونو بیلمیردیم. تاریخی قایناقلارا گؤره تبریزلی‌لر مختلف محلله‌لره عاید قوردلاری بورادا بوغوشدوروردولار. هانسی محلله‌نین قوردو غلبه قازانسا، او محلله‌نین اهالیسی بؤیوک افتخار و غرور قازانمیش اولوردو. «تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز» آدلی اثرینده بو مسئله‌یه اشاره ائدن شاهزاده نادر میرزا، بو رسمین عباس میرزا طرفیندن قالدیریلدیغینا اشاره ائدیر. آنجاق بو عنعنه‌وی یاریشما ییغیشدیریلسا دا، بو یئرین آدی ائله قورد مئیدانی قالمیشدی.

____________

تورکجه همشهری

کوچه‌نین گیره‌جگینده‌کی چیلچیراق ساتان دوکان، طنطنه‌لی ایشیق‌لار … او، اؤزونو دوغما بیر یئرده حس ائتدی. شولوقلوقلار ایچینده تانیمیشدی او کوچه‌نی. داریخان بالاجا اوره‌گی، داها دا داریخماغا باشلادی. آخی بو کوچه اونو دوغمالارینا آپاران کوچه ایدی. بو کوچه اونون هر گئجه قوردوغو خیاللاری‌نین، یوخولاری‌نین کوچه‌سی ایدی.

او هر گون، گئجه‌نین دوشمگینی صبرسیزلیک‌له گؤزله‌ییردی. آخی گئجه‌لر باشینی یاسدیغا قویاندا، بؤیوک دده‌سی‌نین سسینی ائشیدیردی. یئنه «آغاجان»ی ایله «بؤیوک مامان»ی دالاشیردی. هر گئجه اولدوغو کیمی، بو گئجه ‌ده یئرینه گیرمگه تله‌سدی. اونلارین سسینی ائشیده بیلمک اوچون، تکجه یول بو ایدی. هله گؤزونو یوماندا ائوی ده گؤره بیلیردی. یالنیز آناسیندان باشقا. آخرینجی دفعه اونو گؤرنده، بوینونو قوجاقلاییب آغلامیشدی. او آناسی‌نین آخیر واختلار تئز-تئز آغلادیغی‌نین شاهیدی اولموشدو. آناسی‌نین ماهنییا قولاق آسا-آسا آغلادیغی‌نی گؤرنده، اوشاق ساده‌لیگی ایله سوروشدو:

- بو کیم دی؟

- دوستومدو.

- بس نییه آغلاییرسان؟

- هئچ. ائله بئله.

آرتیق سحر آچیلمیشدی. کیچیک دونیاسی ایله قوردوغو شیرین خیاللاردان آییلمیشدی مراد. آمما دونن گؤردوگو کوچه، یادیندان چیخمیردی. اوره‌گینی کیمه‌سه آچماق ایسته‌ییردی. او کیم، مرادین آنالیغی ایدی. آنالیغی اؤزونو اونا هر زامان «مامان» کیمی تقدیم ائتسه‌ده، مراد اونو اؤز آناسی‌نین یئرینده گؤرمگه آلیشمامیشدی. آنجاق بو آنالیق کیچیک مرادین سیرلرینی پایلاشا بیله‌جک بیر دوست، یاخشی سیرداش ایدی. آتاسی‌نین سرت داورانیشلاریندان قورخان مراد، آنالیغینی اونون کؤمگینه گله‌جک یگانه آدام بیلیردی:

نهایت او، قورخا قورخا دئمیشدی:

- باخ، یولدا او چیراقلی توکان وار ایدی ها، اوردادیر منیم آنام.

- گؤرمه‌دیم.

- سنین عمی‌نین دوکانی‌نین یانیندا ایدی دا … آپارارسان منی؟

«مامان» هئچ نه دئمه‌دی. گؤزلرینی کیچیلدیب، اوزاقلارا باخان کیمی فیکیرلشیردی.

* * *

آتاسی ایشدن قاییتمیشدی. مرادی یانینا چاغیردی.

- مگر سنه دئمه‌میشم کی آرتیق «لاله مامان» دان دانیشمایاجاقسان …

گئجه باشینی یاسدیغا قویدو. یئنه آغاجانین سسی گلیردی. اونو سسله‌ییردی: «مراد بالا! …»

بیر دامجی یاش گؤزوندن آخیب، یاسدیغینا دوشدو. یورقانی باشینا چکدی. گؤزلرینی برک-برک یومدو، خیال دونیاسیندان آیریلماماق اوچون.

____________

تورکجه همشهری

آذربایجانین هاراسیندان اولورسانیز اولون، یقین قیپچاق آدینداکی کندلره راست گلمیشسینیز. بو کندلر واختیله آذربایجاندا یاشامیش، بورادا بؤیوک تاریخی روللاری اولموش، قیپچاق تورکلری‌نین آدیندان قالان یادگارلاردیر. قیپچاقلاردان قالان یادگار، تکجه بو کند آدلاری ایله محدودلاشمیر. بو گون آذربایجاندا کنگرلو، چاروقلو، چوروق، چاقیرلو آدلارینی داشیان‌لار دا تدقیقاتچی‌لار طرفیندن قیپچاقلارا باغلانیرلار.¹ بوندان علاوه، قیپچاق تورکجه‌سی‌نین خصوصیت‌لری بوگونکو آذربایجان تورکجه‌سینده ده قاباریق شکلینده اؤزونو گؤسترمکده دیر:

اوغوز گروهو لهجه‌لری ترسینه، دیلیمیزده‌کی سؤز باشلانغیجیندا «ب» یئرینه، «م» ایشلنمه‌سی «بن/من، بینمک/مینمک) و گئتمک (اوغوز گروهوندا وارماق)، چاغیرماق (اوغوز گروهوندا اوخوماق)، یاخشی، یامان و … کیمی سؤزلر قیپچاق لهجه‌سی‌نین دیلیمیزده قالان خاطیره‌لری دیر.²

قیپچاقلار، تبریز خالقی‌نین تشکلونده اؤنملی رول اوینامیشلار.³ مشهور عاریف، تبریزلی شمس ده، ائله قیپچاق طایفاسیندان ایدی.⁴

تاریخیمیزده اؤنملی یئری اولان ائلدنیزلی‌لر (آذربایجان آتابای لاری) ده کؤک اعتباری ایله، قیپچاق تورکلریندن ایدیلر.

تاریخده‌کی کؤکلری

شرقده قیپچاق، غربده کومان آدی ایله تانینان بو تورکلر، اصلینده ایکی تورک طایفاسی‌نین بیرلیگیندن اورتایا چیخمیشلار.

غربی گؤی تورک توپلولوقلاریندان قیماق لارین بیر قولو اولان قیپچاق‌لار، کومان تورکلری‌نین ده بونلارا قاتیلماسی ایله گوجلرینی داها دا آرتیرمیشلار و غربه دوغرو آخیب، حرکت ائتمیشلر.⁵  قیپچاقلارین ایزلرینی قیماق بیرلیگینه داخیل اولمادان اول، هونلار دؤورونه قدر تعقیب ائتمک مومکوندور. هون دؤورونده، هونلارین بیر قولونو تشکیل ائدیردیلر قیپچاق‌لار. بو تورکلر قایناقلاردا ساریشین و گؤزل گؤرونوشلو اولاراق، تصویر ائدیلیرلر.

قایناقلار: ـــــــــــــــ

1 و 2) امید نیایش، آلتایلاردان سهندیمیزه، تهران، 1382.

3) جواد هیئت، سیری در زبان‌ها و لهجه‌های ترکی، تهران، نشر نو، 1365.

4) ح. صدیق، سیری در اشعار ترکی مکتب مولویه، تهران، ققنوس، 1369.

5) www.turkislamkulturu.net  

____________

تورکجه همشهری

آذربایجانین بیر چوخ یئرینده محرم گونلرینده «شاخسئی» آدلانان اختصاصی عزادارلیق مراسیم‌لری کئچیریلیر. بو مراسیمی کئچیرن دسته‌لر، قمه و آغاج گؤتوره‌رک، منظم شکیلده یولا دوشور و طبیل و ضرب آلت‌لری‌نین ریتمی ایله بیرلیکده شاخسئی، واخسئی دئییرلر. بو مراسیمین کؤکو صفوی‌لر دؤورونده، قیزیل باش‌لارا قاییدیر. قیزیل باش نظامی دسته‌لری محرم‌لیکده، اللرینده قیلینج، کوچه‌لره چیخیر و مراسیم کئچیریردیلر. اصلینده بعضی تدقیقاتچیلار، قیلینج و نظامی موسیقی آلت‌لری ایله کئچیریلن شاخسئی مراسیمی‌نین منشایی‌نی قدیم تورک‌لرین قوشون‌لاری‌نین حربی رژه‌لرینه باغلاییرلار. ائله بو مراسیمین صفوی دؤوروندن و قیزیل‌باش‌لار توسطی ایله، بیر عزادارلیق شیوه‌سی اولاراق کئچیریلمه‌سی ده بو تئورینی گوجلندیریر.

قیزیل‌باش‌لار همچنین محرم ده 12 امام نیتینه 12 گون عزادارلیق مراسیمی کئچیریردیلر. اونوتمایاق کی اونلارین شیخ حیدر صفوی طرفیندن یارادیلان قیزیل رنگلی 12 دیلیملی یئنی پاپاق‌لاری دا همین اساسدا، یعنی 12 امام نیتینه یارانمیش ایدی.

____________

تورکجه همشهری

ساج اوغوللاری

اوشروسنه‌دن اردبیله اوزانان بیر سولاله

اردبیل آذربایجانین قدیم شهرلریندن دیر. آذربایجان تاریخی‌نین بیر چوخ دؤنم‌لرینده اردبیلین اؤنملی یئرینی گؤرمک مومکوندور. تاریخیمیزین بعضی مرحله‌لرینده بو شهر آذربایجانین مرکزی شهری اولموشدور و بورادا حکومت ائدن سولاله‌لر اردبیلی اؤز پایتخت‌لری کیمی سئچمیشدیلر. بو سولاله‌لردن بیری ده ساجی‌لر و یا ساج اوغوللاری اولموشلار.

ساجی‌لر [889-929 م.]

قایناقلاردا ساجیه، ساجیان، بنی ساج (ساج اوغوللاری)کیمی ده تانینان ساجی‌لرین آدی اصلینده سولاله‌نین قوروجوسو ابوالساج دیوداد آدیندان آلینمیشدیر. بو طایفا اصلینده ماوراالنهرین اوشروسنه منطقه‌سیندن گلمیش تورک بیر سولاله‌دیر. ساج اوغوللاری دؤولتینی بیرینجی مسلمان تورک دؤولتی کیمی قلمه وئرمک اولار. بو دؤولت ایستر قاراخانلی مسلمان دؤولتیندن، ایستر بولغار مسلمان تورک دؤولتیندن اون ایللرجه قاباق قورولموشدور.

ساجیلرین حؤکمرانلاری بئله سیرالانیر:

ابوالساج دیوداد؛ 221-266هـ.ق. [836-879م.]، ابوعبیدالله محمد بن ابی الساج؛ 226-288 هـ.ق. [879-901م.]، دیوداد بن محمد؛ 288 [901 م.]، یوسف بن ابی الساج، 289-315 [901-927] ابوالمسافر فتح بن محمد؛ 315-317 [928-929 م.]، ابوالفرج ساجی؛ 317 [929 م.].

ابوالساج دیوداد

ابوالساج دیوداد عباسی خلیفه‌سی متوکلین خدمتینده اولان تورک سردارلاردان ایدی. لیاقت و باجاریق‌لار گؤستردیگینه گؤره بؤیوک روتبه‌لر الده ائدیر. بیر مدّت کوفه، حلب و اهوازدا والی لیک وظیفه‌سینده ایشله‌ییر. اونون اؤلوموندن سونرا اوغلو محمد، خلیفه طرفیندن آذربایجان حکومتینه گتیریلیر(889 م.).

ساج اوغوللاری دؤولتی‌نین قورولوشو

محمد، مراغانی اؤز پایتختی سئچدی و قیسا بیر زاماندا باغداد خلیفه‌سی قارشیسیندا عصیان قالدیردی. باغدادا باج وئرمکدن امتناع ائتدی و ماوراالنهرین دولایلاریندا تورک بگلیک‌لری‌نین لقبی اولان افشین (آوشین) لقبینی سئچدی. بردعه شهرینده ضرب اولان سکه‌لرینی ایسه بو لقب ایله بزه‌دی.

محمددن سونرا قارداشی یوسف رقیب‌لره غلبه چالیب حکومتی الده ائتدی. یوسف، ساج اوغوللاری دؤولتی‌نین پایتختی‌نی مراغادان اردبیله کؤچوردو. ائرمنی شاهلیغی اوزه‌رینه ساواشا چیخان یوسف، ائرمنی شاهی سمباطی مغلوب ائدیب اؤلدوردوکدن سونرا بؤیوک شهرت قازاندی.

یوسف ساجی‌لرین ان اؤنملی شاهی ایدی. قزوین، زنجان و ابهری عباسی‌لردن آلدی و بئله‌لیکله اونون حاکمیتینده کی ساج اوغوللاری دؤولتی‌نین سرحدلری شمالدا دربنددن جنوبدا زنگانا قدر، شرقده خزر ساحیلیندن غربده ائرمنستانی دا احتوا ائدن اراضییه قدر اوزانیردی.

عباسی خلیفه‌سی اونا قارشی اوردو گؤندردی. یوسف خلیفه‌نین اوردوسونو مغلوب ائتدی (918؟). آنجاق ایکینجی بیر محاربه‌ده مغلوب اولاراق اسیر دوشدو. بیر مدت باغداددا حبسده قالاندان سونرا آزاد ائدیلدی و 922 م. ده یئنه آذربایجان حاکیمی اولدو. 927 م. ده قرمطی لرله محاربه ده اسیر دوشدو و اؤلدورولدو. یئرینه افشین محمدین اوغلو ابوالمسافر الفتح کئچدی. فتح ایسه بیر ایل حکومتدن سونرا اؤز قوللاریندان بیری‌نین الی ایله اؤلدورولدو و بونونلا دئمک اولار کی سولاله، اؤز تاریخی حیاتی‌نین سون نقطه‌سینه گلمیش اولدو.

ساجی‌لر آذربایجانین اقتصادی شرایطینده چوخ مثبت تاثیر بوراخدیلار. ساج اوغوللاری دؤورونده آذربایجانین اقتصادی حیاتی انکشاف ائتدی و ایره‌لی‌له‌دی.

____________

تورکجه همشهری

سلجوقلولارین معنوی دگرلری

زنگان آذربایجانیمیزین قدیم شهرلریندن دیر. بورادا مختلف تاریخی دؤورلره عاید تاریخی اثرلرین ایزلرینی گؤرمک مومکوندور. بو دؤورلردن بیری ده سلجوقلولار دؤورودور. زنگان شهری‌نین حصاری سلجوقلولاردان قالان یادگارلاردان دیر. بو قلعه‌نین بؤیوک بیر حصه‌سی موغوللار حمله‌سی دؤورونده خراب اولسا دا صفوی‌لر دؤورونده یئنی‌دن قاباقکی اوسلوبوندا تیکدیریلدی. زنگان قلعه‌سی 6 دروازا ایله زنگانین اطراف شهرلر و کندلر ایله ارتباطداایدی.

بورادا بو قلعه‌نین تیکدیریلدیگی دؤور یعنی سلجوقلولار دؤورونون معنوی وارلیقلارینا قیسا بیر باخیش سالماق ایسته‌ییریک.

سلجوقلولار

سلجوقلولار اوغوز تورکلری‌نین بؤیوک قوللاریندان ایدیلر و 24 اوغوز طایفاسیندان بیری اولان قینیق بویونا منسوبدورلار. سلجوقلو سولاله‌سی‌نین اولو آتاسی تمیر-یالیق (دمیر یایلی) لقبلی دوقاق ماوراالنهرده کی اوغوز تورکلری  دؤولتی‌نین سوباشیسی یعنی اوردو باشچیسی ایدی. بعضی قایناقلار دوقاق بگین تورکلرین افسانه‌وی حؤکمداری افراسیاب (آلپ ارتونقا)نین نسلیندن اولدوغونو ایرلی سورور. سلجوقلولار 11-نجی و 14-نجو عصرلر آراسیندا اورتا آسیانین بیر بؤلومو و اورتاشرقی اداره ائتدیلر. بؤیوک سلجوقلو دؤولتی و بو دؤولت پارچالاندیقدان سونرااورتایا چیخان آنادولو، کرمان، سوریه و عراق سلجوقلو دؤولتلری بو سولاله‌نین آدینا باغلانمیشدیر.

سلجوقلو دؤولتی‌نین قورولوشو بؤیوک سرکرده توغرول بگین نیشابور شهرینی آلماسی و بو شهرده سولطان اعلان ائدیلمه‌سی و آدینا خطبه اوخونماسی ایله باشلاییر (1037 م.). توغرول بگدن سونرا بؤیوک سلجوقلو دؤولتینی اداره ائدن سولطان‌لار بئله سیرالانیرلار: آلپ اسلان (1063-1072 م.)، ملکشاه (1072-1092)، محمود (1092-1094 م.)، بؤرکو یاریق (1094-1099 م.)، غیاث الدین محمد (1099-1104)، بؤرکو یاریق (1104-1105 م.، ایکینجی دؤور)، جلال الدین ملکشاه (1105)، غیاث الدین محمد (1105-1118 م.، ایکینجی دؤور)، محمودبن محمدبن ملکشاه (1118-1131)، داود بن محمود (1131)، مسعودبن محمدبن ملکشاه (1131-1152)، سلطان سنجر (1152-1157).

 سلجوقلو دؤورونون ان بؤیوک حادثه‌لریندن بیری مالازگیرت ساواشی‌دیر. 1071- نجی ایلده اوز وئرن بو ساواشدا آلپ ارسلان، بیزانس امپراطورو رومن دیوژنی مغلوب ائده‌رک حبسه آلدی.

دؤولت تشکیلاتی

سلجوقلو دؤولتی قدیم تورک دؤولت قورولوشو اساسیندا قورولموشدو و داها دوغروسو بو قورولوشون اسلامی لشمیش بیر نمونه‌سی ایدی. توغرول بگ دن قاباق اوغوز عنعنه‌لرینه گؤره دؤولت باشچیسینا یابغو دئییلدیگی حالدا اونون زامانیندان اعتبارا اسلامی سولطان عنوانی استفاده اولونماغا باشلادی. بؤیوک سلجوقلو دؤولتینده دؤولت ایشلری «دیوان اعلی» آدی وئریلن بیر قورولوشدا کئچیریلیردی. بوندان علاوه مالیه، عسگرلیک و عدالت ایشلری ایله مشغول اولان باشقا دیوان لار دا وار ایدی.

صنعت و معمارلیق

سلجوقلو سولطان‌لاری صنعت و علمی حمایه و تشویق ائدیردیلر. محمد معین ده داخیل اولماقلا بعضی تدقیقاتچیلار اعتراف ائدیرلر کی ایرانین صنعت و معمارلیغی‌نین شاه اثرلری‌نین بیر چوخو سلجوقلو تورکلرین حکومتی زامانیندا یارانمیشدیر. معمارلیق سلجوقلولار دؤورونده ترقی‌سی‌نین ان یوکسک ذیروه‌سینه چاتدی و ساخسیچیلیق و پارچا صنعتی کیمی باشقا صنعت‌لر ده ائله بو زامان بوتون ایران تاریخینده چوخ آز گؤرونموش بؤیوک بیر ترقی‌یه مالیک اولدو.

سلجوقلولار شهرلری آبادلاشدیردیلار و یئنی شهرلر یاراتدیلار. مدرسه، مسجد، کروانسارای، خسته خانا، کؤرپو، حامام، … کیمی عمومی تیکینتی‌لر تیکدیردیلر.

اونلارین دؤورونده خط، مینیاتور، تاختا و داش اویما صنعتی، چینی چیلیک و فلزچیلیک صنعت‌لری‌ده بؤیوک انکشاف ائتمیشدی.

مدرسه‌لر

توغرول دؤورونده ایلک مدرسه نیشابور شهرینده آچیلدی. بؤیوک سلجوقلولار دؤورونون آدلیم وزیری نظام الملک آدی ایله باغلی نظامیه مدرسه‌لری ایلک اولاراق 1067 ده باغداددا قورولدو. داها سونرا اصفهان، ری، مرو، بلخ، هرات، بصره، موصل کیمی شهرلرده یئنی نظامیه مدرسه‌لری آچیلدی. بو مدرسه‌لرده دینی موضوعلار کناریندا ریاضیات، فلسفه، دیل و ادبیات درس‌لری ده کئچیریلیردی. نظامیه ده یئتیشدیریلن لر دؤولتین اداری کادرلاری کیمی چالیشیردیلار و دئمک اولار کی بو مدرسه‌لر تکجه علمی-دینی کادر دگیل، سیاسی- اداری کادرلار دا یئتیشدیریردیلر.

____________

تورکجه همشهری

بایاتی و بایات

عزیزیم باغدا دارا

آچ زولفون، باغدا دارا

بولبولو گولدن اؤتور

چکیبلر باغدا دارا.

بایاتی، آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی‌نین آیریلماز حصه‌سی‌دیر. گئنیش مقیاسدا یاییلمیش، تاثیرلی بو 4 مصراعلی قیسا شعرلرده، عمومیتله درین فلسفی، اخلاقی، اجتماعی فیکیرلر افاده ائدیلیر. هانسی آذربایجان تورکودور کی گؤزل بیر بایاتینی ائشیتسین و تاثیرلنمه‌سین. بایاتی‌لار ائله بو خالقین دوشونجه‌سی، اخلاقیات و معنویاتی‌نین انعکاسی دیر. بایاتی شعر شکلی‌نین منشایی حاققیندا، مختلف فیکیرلر وار. تورک خالقلاری فولکلوروندا، هجا وزنی‌نین یئددی‌لی‌سی ایله یارادیلان دؤرد مصراعلی مستقل منظومه‌لر، یالنیز آذربایجان ساحه‌سینده بایاتی آدلانیر. باشقا تورک لهجه‌لرینده «مانی»، «آشوله»، «جیر»، … کیمی آدلارلا اورتایا چیخیر.

بعضی عالیملر بو سؤزو بایات طایفاسینا باغلاییرلار: بایاتی – یعنی بایات قبیله‌سینه مخصوص شعر فورماسی.

بایات، اوغوز تورکلری‌نین 24 قبیله‌سیندن بیری دیر. آذربایجان تورکلری‌نین فورمالاشماسیندا بؤیوک رولو اولان بایات‌لار، ائله بونلارین مدنی حیاتیندا دا اؤنملی روللاری اولموشدور. دده قورقود، فضولی، ملا پناه واقف، میرزه فتحعلی آخوندوو کیمی بؤیوکلریمیز بایات قبیله‌سینه منسوبدولار.

اوغوزلار یئنی یوردلارا او جومله‌دن آذربایجانا گلدیکدن سونرا، تدریجله طایفا تشکیلاتینی ایتیریب، شهرلره و کندلره دولدولار، اؤزلری‌ده کندلر و تدریجله شهرلر یاراتدیلار و باغلی قبیله حالیندان چیخدیلار. صفوی‌لر زامانیندا بایات‌لارین آذربایجاندا تکجه 10 مین چادیرلاری وار ایدی و قطعا بو زامان، اونلارین چوخو ساکین حیاتا اوز گتیره‌رک، قبیله حیاتینی ترک ائتمیشدیلر. ائله گونوموزده بیات فامیلینی داشییان‌لار دا، بایات‌لارین یاخین زامانا قدر کؤچری حیات طرزینی ساخلایانلاری‌نین ائولادلاری دیرلار.

ـــــــــــــــ

·                بایاتی حاققینداکی معلومات پاشا افندی زاده‌نین «آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی» کیتابیندان، بایات طایفاسی حاققینداکی معلومات ایسه، «آلتایلاریدان سهندیمیزه» کیتابیندان آلیندی.

________________

تورکجه همشهری